'ਕਬੀਰ: ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ' (ਤਿੰਨ ਭਾਗ)

ਲੇਖਕ: ਜਗਦੀਸ਼ ਲਾਲ
ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ਾ: ਕਿਰਤ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਜਾਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਖੰਡਨ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ
ਭੂਮਿਕਾ: ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਇੱਕ ਬੌਧਿਕ ਹਥਿਆਰ
ਜਦੋਂ ਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ, ਜਮਾਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰਹਿਬਰ ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਾਮ ਸਭ ਤੋਂ ਮੂਹਰੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਗਦੀਸ਼ ਲਾਲ ਦੁਆਰਾ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਪੁਸਤਕ 'ਕਬੀਰ: ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ' ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਉਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਅਨਿਆਂ ਦੀ ਪਰਤ-ਦਰ-ਪਰਤ ਚੀਰ-ਫਾੜ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਕਿਰਤ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ' ਅਤੇ 'ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ' ਦਾ ਝੰਡਾ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤਾ ਸੀ।
 ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਤਿੰਨ-ਭਾਗੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ

 ਭਾਗ 1: ਜੀਵਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ ਦੀ ਪਛਾਣ
ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਨੇ ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਪਾਤਰ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇੱਕ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ 'ਜੁਲਾਹੇ' (ਕਿਰਤੀ) ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।
* ਕਿਰਤ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ: ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭੱਜਣ ਜਾਂ ਭਿੱਖਿਆ ਮੰਗ ਕੇ ਖਾਣ (ਜੋ ਕਿ ਵੱਡੀ ਜਾਤ ਦੇ ਵਿਹਲੜਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ) ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੱਡੀ ਉੱਤੇ ਕੱਪੜਾ ਬੁਣਦਿਆਂ, ਯਾਨੀ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।
* ਵਿਹਲੜ ਜਮਾਤ 'ਤੇ ਚੋਟ: ਲੇਖਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ (ਪੁਜਾਰੀ, ਜਗੀਰਦਾਰ) ਉੱਚੇ ਬਣ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਢਿੱਡ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਨੀਵੇਂ ਐਲਾਨੇ ਗਏ। ਕਬੀਰ ਜੀ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਪਹਿਲੀ ਬਗਾਵਤ ਸਨ।

 ਭਾਗ 2: ਬਾਣੀ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਆਖਿਆ (ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਖੰਡਨ)
ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਜਗਦੀਸ਼ ਲਾਲ ਨੇ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।
* ਜਾਤ ਅਤੇ ਜਮਾਤ ਦਾ ਗਠਜੋੜ: ਲੇਖਕ ਨੇ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀਵਾਦ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਲੁੱਟ ਦਾ ਹੀ ਦੂਜਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਅਤੇ ਸਰਮਾਇਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ 'ਸਵਰਣ' (ਵੱਡੀ ਜਾਤ) ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜੋ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਛੋਟੀ ਜਾਤ' ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
* ਸਟੇਟ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਗਠਜੋੜ 'ਤੇ ਹਮਲਾ: ਜਿਵੇਂ ਅੱਜ ਰਾਜਨੀਤੀ,ਧਰਮ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਮਿਲ ਕੇ ਪੇਂਡੂ, ਦਲਿਤ ਅਤੇ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਵਕਤ ਦੇ ਹਾਕਮ (ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ) ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਉਸ ਸਾਂਝੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਬੇਪਰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।

 ਭਾਗ 3: ਬੇਗਮਪੁਰਾ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ
ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ (ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ) ਦੇ ਉਸ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ 'ਸਮਾਜਵਾਦ' ਜਾਂ 'ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਸਮਾਜ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।
* ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ: ਇਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮੁਦਈ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਦੂਜੇ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨਾ ਲੁੱਟੇ।
* ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ: ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਉਸੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰੌੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੜਾਈ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਦੁਆਰਾ ਦੂਜੇ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਅੱਜ ਦਾ ਦੇਸੀ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਜਾਂ ਲੋਟੂ ਨਿਜ਼ਾਮ।

ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੱਖ: ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਨਾਲ ਸਾਂਝ
ਜਗਦੀਸ਼ ਲਾਲ ਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਜੇਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਲਿਤ, ਆਦਿਵਾਸੀ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੀ ਕਿਉਂ ਵੱਧ ਹਨ? ਮੈਡੀਕਲ ਜਾਂ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਆਪਣੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਮੁਤਾਬਕ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹਨ? ਕਿਉਂਕਿ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਜਾਤੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੇ ਹੁਣ 'ਆਧੁਨਿਕ ਪੂੰਜੀਵਾਦ'ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਕੱਲ੍ਹ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ, ਉਹ ਅੱਜ ਬੈਂਕਾਂ, ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ।
ਲੇਖਕ ਬਹੁਤ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ  ਸਵਰਣ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੇ ਉਸ ਡਰ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੇ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਗਰੀਬ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਾਂ ਮਿਡਲ ਕਲਾਸ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਆਰਥਿਕ ਹੱਕਾਂ, ਸਕੂਲਾਂ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਲੁੱਟ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਨਾ ਪੁੱਛ ਸਕੇ।

 ਸਿੱਟਾ : ਜਗਦੀਸ਼ ਲਾਲ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ 'ਕਬੀਰ: ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ' ਮਹਿਜ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਅਜੋਕੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਇੱਕ 'ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ' (ਐਲਾਨਨਾਮਾ) ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਹਰ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ,ਚਮੜਾ ਕਾਮਿਆਂ,ਕਪੜਾ ਬੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ,ਕੋਠੀਆਂ ਚਿਣਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਝਾੜੂ ਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਜਾਤ ਅਤੇ ਜਮਾਤ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਹੋਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਲੜਾਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਵਹਿਸ਼ੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਦਾ ਉਹ ਸੁਪਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਬੁਣਿਆ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੀਵਿਆ, ਅਤੇ ਜਗਦੀਸ਼ ਲਾਲ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਰਾਹੀਂ ਮੁੜ ਸਾਡੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਲਿਖਤ ਹਰ ਚੇਤੰਨ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਇੱਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ।