ਪੁਸਤਕ: ਕਬੀਰ: ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ (ਤਿੰਨ ਭਾਗ)
-ਲੇਖਕ: ਜਗਦੀਸ਼ ਲਾਲ
ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਬਗਾਵਤ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਚੱਲੇਗੀ, ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਾਮ ਸਭ ਤੋਂ ਮੂਹਰਲੀ ਸਫ਼ ਵਿੱਚ ਆਵੇਗਾ। ਜਗਦੀਸ਼ ਲਾਲ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਕਬੀਰ: ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ’ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸੰਕਲਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਉਸ ਇਨਕਲਾਬੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਗੀਰੂ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਮਨੂਵਾਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਦਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਵਰਗਾਂ  ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

 1. ਮਨੂਵਾਦੀ ਕੋੜ੍ਹ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਜਮਾਤੀ ਸੰਘਰਸ਼
ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਸੰਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋਵੇ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਯੋਧਾ ਸਨ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਕਬੀਰ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੁੱਖਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਛੁਪੇ ਮਨੂਵਾਦੀ ਕੋੜ੍ਹ—ਯਾਨੀ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਊਚ-ਨੀਚ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਖੰਡਵਾਦ—'ਤੇ ਕਰਾਰੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ। ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਪ੍ਰਤੀਮਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਜਾਤੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤ ਵੱਲੋਂ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਹਥਿਆਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਬੀਰ ਨੇ ਬੇਪਰਦ ਕੀਤਾ।

 2. ਕਿਰਤੀ-ਕਿਸਾਨ ਨਜ਼ਰੀਆ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਸੋਚ
ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਬੀਰ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਜਿਸ ਪੱਖ ਨੂੰ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਦੂਰ-ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਾਲਾ ਨਜ਼ਰੀਆ। ਕਬੀਰ ਖੁਦ ਇੱਕ ਜੁਲਾਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਕਿਰਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਿਰਤ ਤੋਂ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਸੀ।
* ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਢਾਂਚੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬੁਰਜੂਆ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਿਆ।
* ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਮਹਿਲ-ਮੁਨਾਰਿਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਖੇਤਾਂ, ਖੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ (ਕਿਰਤ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ) ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਜੀ ਲੋਕ-ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ।

 3. ਹਾਕਮ ਜਮਾਤ ਦਾ ਜਬਰ ਅਤੇ ‘ਖੱਬਲ’ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਤਾ
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਬੀਰ ਨੂੰ ਇੱਕ 'ਪੀੜਤ' (Victim) ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ 'ਲੜਾਕੂ' ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਕਤ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ (ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੱਤਾ) ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ (ਧਾਰਮਿਕ ਸੱਤਾ) ਨੇ ਗੱਠਜੋੜ ਕਰਕੇ ਕਬੀਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਲਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਕਬੀਰ "ਖੱਬਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਥਰ ਪਾੜ ਕੇ" ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ। ਇਹ ਬਿੰਬ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਰਤੀ ਜਮਾਤ ਦੀ ਉਸ ਅਜਿੱਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਫਾਸੀਵਾਦੀ ਜਾਂ ਜਗੀਰੂ ਸੱਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਦਬਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।                

          
ਸਿੱਟਾ  :  ਜਗਦੀਸ਼ ਲਾਲ ਦੀ ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਬੀਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ 'ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ' ਵਜੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ 'ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਇਨਕਲਾਬੀ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਅਤੇ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਦਾ ਗੱਠਜੋੜ ਮੁੜ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਬੀਰ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਇਹ ਲੋਕਪੱਖੀ ਅਤੇ ਜਮਾਤੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਹਰ ਉਸ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।