ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਤਾਰਕਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਜਗਦੀਸ਼ ਲਾਲ ਦੁਆਰਾ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਿਤ ਪੁਸਤਕ 'ਕਬੀਰ: ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ'ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਇਸੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ (ਗਿਆਨ, ਤਰਕ, ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਸੋਚ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ) ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਪੁਸਤਕ 'ਕਬੀਰ: ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ' ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ-
 1. ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ: ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ 
 ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸਿੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ, "ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਹੈ।"
* ਜਗਦੀਸ਼ ਲਾਲ ਨੇ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਬਲਕਿ ਸਮਾਜ ਦੀ 'ਲੈਬ' ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ।
* ਇੱਕ ਜੁਲਾਹੇ ਵਜੋਂ ਕਿਰਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਜਾਤੀਗਤ ਵਿਤਕਰੇ ਨੂੰ ਹੰਢਾਉਂਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਹਾਰ ਅਤੇ ਹਰ ਠੋਕਰ ਨੂੰ ਇੱਕ 'Research' (ਖੋਜ) ਬਣਾਇਆ। ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹਾਲਾਤ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਹਰ ਔਖੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖ ਕੇ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।

 2. ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਤਰਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ: ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ 
ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਮੂਲ ਤੱਤ ਹੈ, "ਤਰਕ ਨਾਲ ਸੋਚੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ।"
* ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਜਗਦੀਸ਼ ਲਾਲ ਨੇ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਜੋ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਤਰਕ' (Logic) 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਕਬੀਰ ਜੀ ਆਪਣੇ ਦੌਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ 'ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ' ਵਾਲੇ ਰਹਿਬਰ ਸਨ।
* ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੀਕ ਪਿੱਟਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ—"ਜੌ ਤੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣੁ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਜਾਇਆ ॥ ਤਉ ਆਨ ਬਾਟ ਕਾਹੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ॥" ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਹੀ ਨਵੀਂ ਖੋਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਥੋਪੇ ਹੋਏ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਕੇ 'ਸੱਚ ਦੇ ਗਿਆਨ' ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੇ 'ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼' ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।

3. ਸੋਚ ਬਦਲੇਗੀ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਬਦਲੇਗਾ: ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜਣਾ 
"ਕਿਸਮਤ ਨਹੀਂ, ਸੋਚ ਬਦਲਦੀ ਹੈ... ਜੇਕਰ ਮਿਹਨਤ ਇਨਸਾਨੀਅਤ 'ਤੇ ਹੋਵੇਗੀ, ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਯਾਦ ਰੱਖੇਗਾ।"
* ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਜਗਦੀਸ਼ ਲਾਲ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਫਲਸਫੇ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਯਾਨੀ 'ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ' ਅਤੇ 'ਇਨਸਾਨੀਅਤ' ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੇ ਹਨ। ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ।
* ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਜਨਮ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਜਾਂ ਨੀਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਬਦਲੀ, ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ 'ਇਨਸਾਨੀਅਤ' ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ 'ਤੇ ਸੀ।

ਜਗਦੀਸ਼ ਲਾਲ ਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ 'ਕਬੀਰ: ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ' ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇੱਕ 'ਸੋਸ਼ਲ ਸਾਇੰਟਿਸਟ' (ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ) ਸਨ। ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ, ਮੁਹੱਬਤ ਤੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਚੁਣੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ, ਵਿਚਾਰਿਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਚੁਣਿਆ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ (ਕਿਤਾਬ) ਨਾਲ ਜਿਸ ਨੇ ਵੀ ਦੋਸਤੀ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਤਕਦੀਰ ਦੋਵੇਂ ਬਦਲ ਗਏ।

ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਹਰ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਡਾ. ਬਾਬਾਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੇ ਦੱਸੇ 'ਤਰਕ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼' ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ, ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪੁਸਤਕ: ਕਬੀਰ: ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ (ਤਿੰਨ ਭਾਗ)
-ਲੇਖਕ: ਜਗਦੀਸ਼ ਲਾਲ
ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਬਗਾਵਤ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਚੱਲੇਗੀ, ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਾਮ ਸਭ ਤੋਂ ਮੂਹਰਲੀ ਸਫ਼ ਵਿੱਚ ਆਵੇਗਾ। ਜਗਦੀਸ਼ ਲਾਲ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਕਬੀਰ: ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ’ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸੰਕਲਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਉਸ ਇਨਕਲਾਬੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਗੀਰੂ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਮਨੂਵਾਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਦਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਵਰਗਾਂ  ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

 1. ਮਨੂਵਾਦੀ ਕੋੜ੍ਹ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਜਮਾਤੀ ਸੰਘਰਸ਼
ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਸੰਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋਵੇ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਯੋਧਾ ਸਨ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਕਬੀਰ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੁੱਖਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਛੁਪੇ ਮਨੂਵਾਦੀ ਕੋੜ੍ਹ—ਯਾਨੀ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਊਚ-ਨੀਚ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਖੰਡਵਾਦ—'ਤੇ ਕਰਾਰੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ। ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਪ੍ਰਤੀਮਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਜਾਤੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤ ਵੱਲੋਂ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਹਥਿਆਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਬੀਰ ਨੇ ਬੇਪਰਦ ਕੀਤਾ।

 2. ਕਿਰਤੀ-ਕਿਸਾਨ ਨਜ਼ਰੀਆ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਸੋਚ
ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਬੀਰ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਜਿਸ ਪੱਖ ਨੂੰ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਦੂਰ-ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਾਲਾ ਨਜ਼ਰੀਆ। ਕਬੀਰ ਖੁਦ ਇੱਕ ਜੁਲਾਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਕਿਰਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਿਰਤ ਤੋਂ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਸੀ।
* ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਢਾਂਚੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬੁਰਜੂਆ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਿਆ।
* ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਮਹਿਲ-ਮੁਨਾਰਿਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਖੇਤਾਂ, ਖੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ (ਕਿਰਤ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ) ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਜੀ ਲੋਕ-ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ।

 3. ਹਾਕਮ ਜਮਾਤ ਦਾ ਜਬਰ ਅਤੇ ‘ਖੱਬਲ’ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਤਾ
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਬੀਰ ਨੂੰ ਇੱਕ 'ਪੀੜਤ' (Victim) ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ 'ਲੜਾਕੂ' ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਕਤ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ (ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੱਤਾ) ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ (ਧਾਰਮਿਕ ਸੱਤਾ) ਨੇ ਗੱਠਜੋੜ ਕਰਕੇ ਕਬੀਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਲਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਕਬੀਰ "ਖੱਬਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਥਰ ਪਾੜ ਕੇ" ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ। ਇਹ ਬਿੰਬ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਰਤੀ ਜਮਾਤ ਦੀ ਉਸ ਅਜਿੱਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਫਾਸੀਵਾਦੀ ਜਾਂ ਜਗੀਰੂ ਸੱਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਦਬਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।                

          
ਸਿੱਟਾ  :  ਜਗਦੀਸ਼ ਲਾਲ ਦੀ ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਬੀਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ 'ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ' ਵਜੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ 'ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਇਨਕਲਾਬੀ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਅਤੇ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਦਾ ਗੱਠਜੋੜ ਮੁੜ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਬੀਰ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਇਹ ਲੋਕਪੱਖੀ ਅਤੇ ਜਮਾਤੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਹਰ ਉਸ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

 'ਕਬੀਰ: ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ' (ਤਿੰਨ ਭਾਗ)

ਲੇਖਕ: ਜਗਦੀਸ਼ ਲਾਲ
ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ਾ: ਕਿਰਤ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਜਾਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਖੰਡਨ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ
ਭੂਮਿਕਾ: ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਇੱਕ ਬੌਧਿਕ ਹਥਿਆਰ
ਜਦੋਂ ਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ, ਜਮਾਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰਹਿਬਰ ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਾਮ ਸਭ ਤੋਂ ਮੂਹਰੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਗਦੀਸ਼ ਲਾਲ ਦੁਆਰਾ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਪੁਸਤਕ 'ਕਬੀਰ: ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ' ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਉਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਅਨਿਆਂ ਦੀ ਪਰਤ-ਦਰ-ਪਰਤ ਚੀਰ-ਫਾੜ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਕਿਰਤ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ' ਅਤੇ 'ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ' ਦਾ ਝੰਡਾ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤਾ ਸੀ।
 ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਤਿੰਨ-ਭਾਗੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ

 ਭਾਗ 1: ਜੀਵਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ ਦੀ ਪਛਾਣ
ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਨੇ ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਪਾਤਰ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇੱਕ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ 'ਜੁਲਾਹੇ' (ਕਿਰਤੀ) ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।
* ਕਿਰਤ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ: ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭੱਜਣ ਜਾਂ ਭਿੱਖਿਆ ਮੰਗ ਕੇ ਖਾਣ (ਜੋ ਕਿ ਵੱਡੀ ਜਾਤ ਦੇ ਵਿਹਲੜਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ) ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੱਡੀ ਉੱਤੇ ਕੱਪੜਾ ਬੁਣਦਿਆਂ, ਯਾਨੀ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।
* ਵਿਹਲੜ ਜਮਾਤ 'ਤੇ ਚੋਟ: ਲੇਖਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ (ਪੁਜਾਰੀ, ਜਗੀਰਦਾਰ) ਉੱਚੇ ਬਣ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਢਿੱਡ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਨੀਵੇਂ ਐਲਾਨੇ ਗਏ। ਕਬੀਰ ਜੀ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਪਹਿਲੀ ਬਗਾਵਤ ਸਨ।

 ਭਾਗ 2: ਬਾਣੀ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਆਖਿਆ (ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਖੰਡਨ)
ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਜਗਦੀਸ਼ ਲਾਲ ਨੇ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।
* ਜਾਤ ਅਤੇ ਜਮਾਤ ਦਾ ਗਠਜੋੜ: ਲੇਖਕ ਨੇ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀਵਾਦ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਲੁੱਟ ਦਾ ਹੀ ਦੂਜਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਅਤੇ ਸਰਮਾਇਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ 'ਸਵਰਣ' (ਵੱਡੀ ਜਾਤ) ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜੋ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਛੋਟੀ ਜਾਤ' ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
* ਸਟੇਟ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਗਠਜੋੜ 'ਤੇ ਹਮਲਾ: ਜਿਵੇਂ ਅੱਜ ਰਾਜਨੀਤੀ,ਧਰਮ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਮਿਲ ਕੇ ਪੇਂਡੂ, ਦਲਿਤ ਅਤੇ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਵਕਤ ਦੇ ਹਾਕਮ (ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ) ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਉਸ ਸਾਂਝੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਬੇਪਰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।

 ਭਾਗ 3: ਬੇਗਮਪੁਰਾ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ
ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ (ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ) ਦੇ ਉਸ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ 'ਸਮਾਜਵਾਦ' ਜਾਂ 'ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਸਮਾਜ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।
* ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ: ਇਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮੁਦਈ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਦੂਜੇ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨਾ ਲੁੱਟੇ।
* ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ: ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਉਸੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰੌੜ੍ਹਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੜਾਈ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਦੁਆਰਾ ਦੂਜੇ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਅੱਜ ਦਾ ਦੇਸੀ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਜਾਂ ਲੋਟੂ ਨਿਜ਼ਾਮ।

ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੱਖ: ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਨਾਲ ਸਾਂਝ
ਜਗਦੀਸ਼ ਲਾਲ ਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਜੇਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਲਿਤ, ਆਦਿਵਾਸੀ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੀ ਕਿਉਂ ਵੱਧ ਹਨ? ਮੈਡੀਕਲ ਜਾਂ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਆਪਣੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਮੁਤਾਬਕ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹਨ? ਕਿਉਂਕਿ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਜਾਤੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੇ ਹੁਣ 'ਆਧੁਨਿਕ ਪੂੰਜੀਵਾਦ'ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਕੱਲ੍ਹ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ, ਉਹ ਅੱਜ ਬੈਂਕਾਂ, ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ।
ਲੇਖਕ ਬਹੁਤ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ  ਸਵਰਣ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੇ ਉਸ ਡਰ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੇ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਗਰੀਬ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਾਂ ਮਿਡਲ ਕਲਾਸ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਆਰਥਿਕ ਹੱਕਾਂ, ਸਕੂਲਾਂ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਲੁੱਟ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਨਾ ਪੁੱਛ ਸਕੇ।

 ਸਿੱਟਾ : ਜਗਦੀਸ਼ ਲਾਲ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ 'ਕਬੀਰ: ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ' ਮਹਿਜ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਅਜੋਕੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਇੱਕ 'ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ' (ਐਲਾਨਨਾਮਾ) ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਹਰ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ,ਚਮੜਾ ਕਾਮਿਆਂ,ਕਪੜਾ ਬੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ,ਕੋਠੀਆਂ ਚਿਣਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਝਾੜੂ ਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਜਾਤ ਅਤੇ ਜਮਾਤ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਹੋਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਲੜਾਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਵਹਿਸ਼ੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਦਾ ਉਹ ਸੁਪਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਬੁਣਿਆ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੀਵਿਆ, ਅਤੇ ਜਗਦੀਸ਼ ਲਾਲ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਰਾਹੀਂ ਮੁੜ ਸਾਡੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਲਿਖਤ ਹਰ ਚੇਤੰਨ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਇੱਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ।

ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ
ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਚੁੱਪ ਦੀ ਝੋਲੀ
ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਭਰ ਲੈਂਦੀ ਹਾਂ
ਚੰਨ ਦੀ ਸਫੈਦ ਰੌਸ਼ਨੀ
ਮੇਰੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਥ ਜਾਂਦੀ ਹੈ
ਤੇ ਮੈਂ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ—
ਤੂੰ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਰਾਤ ਕਿੰਨੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੀ....
ਸਾਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ
ਇਕ ਅਣਲਿਖਿਆ ਖ਼ਤ ਹੈ
ਜੋ ਹਰ ਵੇਲੇ
ਤੇਰੇ ਪਤੇ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ...
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ
ਹਵਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਹਾਂ—
ਕਿਹੜੀ ਪਾਸੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਉਹ?
ਹਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਤੇਰੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ
ਮੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ....
ਤੇਰੀ ਯਾਦਾਂ ਦੀਆਂ ਰੇਤਾਂ
ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਰੁੜਕਦੀਆਂ ਨੇ
ਮੈਂ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਡੁੱਬਦੀ ਹਾਂ—
ਪਰ ਇਹ ਡੁੱਬਣਾ ਵੀ
ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਕ ਅਰਦਾਸ ਵਾਂਗ ਹੈ...
ਕਈ ਵਾਰੀ ਲਗਦਾ ਹੈ
ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵਸਦਾ ਹੈ
ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਸਾਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ
ਤੈਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਂਦੀ ਹਾਂ...
ਅਤੇ ਮੈਂ…
ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਹੱਥ ਛੂਹਦੀ ਹਾਂ,
ਜਿਵੇਂ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਨਹੀਂ
ਸਿਰਫ਼ ਤੈਨੂੰ ਜਿਉਂਦੀ ਹੋਵਾਂ....
-ਹੀਰ

ਮਾਏ ! ਨੀ ਮਾਏ !
ਮੈਂ ਇਕ ਸ਼ਿਕਰਾ ਯਾਰ ਬਣਾਇਆ
ਉਹਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਕਲਗੀ
ਤੇ ਉਹਦੇ ਪੈਰੀਂ ਝਾਂਜਰ
ਤੇ ਉਹ ਚੋਗ ਚੁਗੀਂਦਾ ਆਇਆ
ਨੀ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਜਾਂ ।
ਇਕ ਉਹਦੇ ਰੂਪ ਦੀ
ਧੁੱਪ ਤਿਖੇਰੀ
ਦੂਜਾ ਮਹਿਕਾਂ ਦਾ ਤਿਰਹਾਇਆ
ਤੀਜਾ ਉਹਦਾ ਰੰਗ ਗੁਲਾਬੀ
ਕਿਸੇ ਗੋਰੀ ਮਾਂ ਦਾ ਜਾਇਆ
ਨੀ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਜਾਂ ।
ਨੈਣੀਂ ਉਹਦੇ
ਚੇਤ ਦੀ ਆਥਣ
ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਫ਼ੀਂ ਸਾਵਣ ਛਾਇਆ
ਹੋਠਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਕੱਤੇਂ ਦਾ
ਕੋਈ ਦਿਹੁੰ ਚੜ੍ਹਨੇ 'ਤੇ ਆਇਆ
ਨੀ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਜਾਂ ।
ਸਾਹਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚ
ਫੁੱਲ ਸੋਇਆਂ ਦੇ
ਕਿਸੇ ਬਾਗ਼ ਚਾਨਣ ਦਾ ਲਾਇਆ
ਦੇਹੀ ਦੇ ਵਿਚ ਖੇਡੇ ਚੇਤਰ
ਇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਨੁਹਾਇਆ
ਨੀ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਜਾਂ ।
ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚ
ਪੌਣ ਪੁਰੇ ਦੀ
ਨੀ ਉਹ ਕੋਇਲਾਂ ਦਾ ਹਮਸਾਇਆ
ਚਿੱਟੇ ਦੰਦ ਜਿਉਂ ਧਾਨੋਂ ਬਗ਼ਲਾ
ਤੌੜੀ ਮਾਰ ਉਡਾਇਆ
ਨੀ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਜਾਂ ।
ਇਸ਼ਕੇ ਦਾ
ਇਕ ਪਲੰਘ ਨੁਆਰੀ
ਅਸਾਂ ਚਾਨਣੀਆਂ ਵਿਚ ਡਾਹਿਆ
ਤਨ ਦੀ ਚਾਦਰ ਹੋ ਗਈ ਮੈਲੀ
ਉਸ ਪੈਰ ਜਾਂ ਪਲੰਘੇ ਪਾਇਆ
ਨੀ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਜਾਂ ।
ਦੁਖਣ ਮੇਰੇ
ਨੈਣਾਂ ਦੇ ਕੋਏ
ਵਿਚ ਹੜ੍ਹ ਹੰਝੂਆਂ ਦਾ ਆਇਆ
ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਗਈ ਵਿਚ ਸੋਚਾਂ
ਉਸ ਇਹ ਕੀ ਜ਼ੁਲਮ ਕਮਾਇਆ
ਨੀ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਜਾਂ ।
ਸੁਬ੍ਹਾ-ਸਵੇਰੇ
ਲੈ ਨੀ ਵਟਣਾ
ਅਸਾਂ ਮਲ ਮਲ ਓਸ ਨੁਹਾਇਆ
ਦੇਹੀ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਚਿਣਗਾਂ
ਤੇ ਸਾਡਾ ਹੱਥ ਗਿਆ ਕੁਮਲਾਇਆ
ਨੀ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਜਾਂ ।
ਚੂਰੀ ਕੁੱਟਾਂ
ਤੇ ਉਹ ਖਾਂਦਾ ਨਾਹੀਂ
ਉਹਨੂੰ ਦਿਲ ਦਾ ਮਾਸ ਖਵਾਇਆ
ਇਕ ਉਡਾਰੀ ਐਸੀ ਮਾਰੀ
ਉਹ ਮੁੜ ਵਤਨੀਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ
ਨੀ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਜਾਂ ।
ਮਾਏ ! ਨੀ ਮਾਏ !
ਮੈਂ ਇਕ ਸ਼ਿਕਰਾ ਯਾਰ ਬਣਾਇਆ
ਉਹਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਕਲਗੀ
ਤੇ ਉਹਦੇ ਪੈਰੀਂ ਝਾਂਜਰ
ਤੇ ਉਹ ਚੋਗ ਚੁਗੀਂਦਾ ਆਇਆ
ਨੀ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਜਾਂ ।

-ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ 

ਉਮਰਾਂ ਦੇ ਸਰਵਰ
ਉੱਚੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ
ਅੱਖ ਕਾਸ਼ਨੀ
ਅੱਧੀ ਰਾਤੀਂ ਪੌਣਾਂ ਵਿਚ
ਅੰਬੜੀਏ ਸੁਗੰਧੜੀਏ
ਇਹ ਕੇਹੇ ਦਿਨ ਆਏ
ਇਹ ਮੇਰਾ ਗੀਤ
ਇਕ ਅੱਧ ਗੀਤ ਉਧਾਰਾ ਹੋਰ ਦਿਉ
(ਇਕ) ਸਾਹ ਸੱਜਣਾਂ ਦਾ
ਸਾਨੂੰ ਟੋਰ ਅੰਬੜੀਏ ਟੋਰ
ਸ਼ਿਕਰਾ-ਮੈਂ ਇਕ ਸ਼ਿਕਰਾ ਯਾਰ ਬਣਾਇਆ
ਹਾਏ ਨੀ ਮੁੰਡਾ ਲੰਬੜਾਂ ਦਾ
ਗਲੋੜੀਆਂ
ਚੰਬੇ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੋ
ਚੀਰੇ ਵਾਲਿਆ
ਜਿਥੇ ਇਤਰਾਂ ਦੇ ਵਗਦੇ ਨੇ ਚੋ
ਜਿੰਦ ਮਜਾਜਣ
ਜਿੰਦੂ ਦੇ ਬਾਗ਼ੀਂ
ਢੋਲੀਆ ਵੇ ਢੋਲੀਆ
ਧਰਮੀ ਬਾਬਲਾ-ਜਦ ਪੈਣ ਕਪਾਹੀ ਫੁੱਲ
ਨਦੀਆਂ ਵਾਹੁ ਵਿਛੁੰਨੀਆਂ
ਪਰਦੇਸ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆ
ਪ੍ਰੀਤ ਲਹਿਰ
ਪੀੜਾਂ ਦਾ ਪਰਾਗਾ
ਬਾਬਲ ਜੀ
ਬਿਰਹੜਾ-ਲੋਕੀਂ ਪੂਜਣ ਰੱਬ
ਬੋਲ ਵੇ ਮੁਖੋਂ ਬੋਲ
ਮਾਏ ਨੀ ਮਾਏ
ਮਿੱਟੀ
ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਾਵੇ
ਮੇਰਾ ਢਲ ਚੱਲਿਆ ਪਰਛਾਵਾਂ
ਮੇਰੀ ਉਮਰਾ ਬੀਤੀ ਜਾਏ
ਮੇਰੀ ਝਾਂਜਰ ਤੇਰਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦੀ
ਮੇਰੇ ਰਾਮ ਜੀਓ
ਮੇਰੇ ਰੰਗ ਦਾ ਪਾਣੀ
ਮੈਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰੋ
ਮੈਂ ਕੱਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ
ਪੁਰੇ ਦੀਏ ਪੌਣੇ (ਗੀਤ)
ਰਾਤ ਚਾਨਣੀ ਮੈਂ ਟੁਰਾਂ
ਰਾਤਾਂ ਕਾਲੀਆਂ (ਝੁਰਮਟ ਬੋਲੇ)
ਰਿਸ਼ਮ ਰੁਪਹਿਲੀ
ਲੱਛੀ ਕੁੜੀ
ਲੂਣਾ-ਧਰਮੀ ਬਾਬਲ ਪਾਪ ਕਮਾਇਆ
ਵਾਸਤਾ ਈ ਮੇਰਾ
ਵੇ ਮਾਹੀਆ

-ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ 

ਮਾਂ ਤੈਨੂੰ ਸਲਾਮ
ਤੂੰ ਭਰੀ ਹੈ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ਼
ਫਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਸੁਹਾਣੀ ਨਾਲ਼
ਦੱਖਣ ਦੀਆਂ ਸਰਦ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ਼
ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਫ਼ਿਜ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ਼
ਮਾਂ ਤੈਨੂੰ ਸਲਾਮ…


ਤੇਰੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਚਾਨਣ ਭਰੀਆਂ ਨੇ
ਤੇਰੀ ਰੌਣਕ ਪੈਲ਼ੀਆਂ ਹਰੀਆਂ ਨੇ
ਤੇਰਾ ਪਿਆਰ ਭਿੱਜਿਆ ਹਾਸਾ ਹੈ
ਤੇਰੀ ਬੋਲੀ ਜਿਵੇਂ ਪਤਾਸ਼ਾ ਹੈ
ਤੇਰੀ ਗੋਦ 'ਚ ਮੇਰਾ ਦਿਲਾਸਾ ਹੈ
ਤੇਰੇ ਪੈਰੀਂ ਸੁਰਗ ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੈ
ਮਾਂ ਤੈਨੂੰ ਸਲਾਮ…
-ਫ਼ਿਰਦੌਸ ਖ਼ਾਨ   

ਰਾਕੇਸ਼ ਸੈਨ
ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਆਰਕਬਿਸ਼ਪ ਅਨਿਲ ਕਾਉਂਟੋ ਨੇ ਚਰਚਾਂ ਨੂੰ ਪੱਤਰ ਲਿਖ ਕੇ ਜੋ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਉਸ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੜਕੰਪ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਰਕਬਿਸ਼ਪ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ- ਅਸੀਂ ਅਸ਼ਾਂਤ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮਹੌਲ ਦੇ ਗਵਾਹ ਹਾਂ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਜੋ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਾਲਾਤ ਹਨ ਉਸਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੇ ਲੋਕਤਾਂਤਰਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮਨਿਰਪੱਖ ਪਹਿਚਾਣ ਲਈ ਖਤਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਾਈ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਰਾਜਨੇਤਾਵਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਫੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਸਮਰਥਨ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਜਰਾਤ, ਮੇਘਾਲਯ, ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੌਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਇਹੋ ਕੁਝ ਹੋ ਚੁਕਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੁੱਦਾ ਮੰਨ ਰਹੇ ਹਨ ਉਹ ਹਨ੍ਹੇਰੇ 'ਚ ਹਨ ਜਾਂ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਕੇ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਵੈਟਿਕਨ ਸਿਟੀ ਦਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸਿੱਧਾ ਦਖਲ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਆਰਕਬਿਸ਼ਪ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਪੋਪ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਇਕ ਧਰਮਗੁਰੂ ਹੋਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵੈਟਿਕਨ ਸਿਟੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਵੀ ਹਨ। ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਦਖਲ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪੋਪ ਚਰਚ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਆਰਕਬਿਸ਼ਪਾਂ ਦੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਬ-ਉੱਤਰੀ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਕੇਵਲ ਰਾਜਨੀਤਿ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਚਰਚ ਦੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਦਖਲੰਦਾਜੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੱਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਚਰਚ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਭਾਰਤ ਆਉਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸਦੇ ਸਕਾਊਟਾਂ, ਅੰਗਰੇਜੀ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਨ ਤੋਂ ਬਾਦ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਤੇ ਥੰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੱਜ ਉਹੀ ਚਰਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕ੍ਰਾਸ ਦੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਅਜਾਦ, ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪਨ, ਧਰਮਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਲੋਕਤਾਂਤਰਿਕ ਦੇਸ਼ ਹੋਨ ਦੇ ਨਾਤੇ ਚਰਚ ਦੀ ਇਸ ਦਖਲੰਦਾਜੀ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸਾਈ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਇਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਰਚ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਇਹੋ-ਜਿਹੀ ਚਰਚ ਜੋ ਨਿਰੋਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਾਈਬਲ, ਪ੍ਰਭੂ ਯਸ਼ੂ ਮਸੀਹ ਦੀ ਪੈਰੋਕਾਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸਦਾ ਕੰਟ੍ਰੋਲ, ਸੰਚਾਲਨ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਕ ਇਹੋ-ਜਿਹੀ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਚਰਚ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਏਜੰਡਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਧਰਮ ਬਦਲੀ ਦੇ ਰੋਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਇਸਾਈਅਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾਭਾਵ, ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੋਵੇ।

ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਾਂ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਚਰਚ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸੀਰੀਅਨ ਆਰਥੋਡੋਕਸ ਚਰਚ ਅਤੇ ਮੈਰਥੋਮਾ ਚਰਚ (ਕੇਰਲ) ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਹਨ। ਤੱਥ ਵੀ ਦਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਰਚਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਵਿਵਾਦ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਆਰੋਪ ਚਾਹੇ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਧਰਮਬਦਲੀ ਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੂਰਬ-ਉੱਤਰੀ ਰਾਜਾਂ ਅੰਦਰ ਅੱਤਵਾਦ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਕਰਨ ਦਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਉੱਤੇ ਹੀ ਉਂਗਲੀ ਉਠਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੋਪ ਦੇ ਕੰਟ੍ਰੋਲ ਵਿਚ ਹੈ। ਸਾਲ 2000 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਇਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਗ੍ਰਾਮ ਸਟੇਂਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਚਰਚ ਗਠਨ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਉਠੀ ਸੀ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ੍ਵਯੰਸੇਵਕ ਸੰਘ ਦੇ ਸਰਸੰਘਚਾਲਕ ਕੇ.ਸੀ. ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਝਾਤ ਮਾਰੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਜਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਰਚ ਖੁਦ ਇਸਾਈਅਤ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਲ 1517 ਵਿਚ ਕੈਥੋਲਿਕਾਂ ਖਿਲਾਫ ਚੱਲੇ ਪ੍ਰੋਟੇਸਟੇਂਟ ਸੁਧਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ। ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਪੋਪ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਨੂੰ ਜਬਰਦਸ ਚੁਣੌਤੀ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਛਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਪੋਪ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਕੇਵਲ ਰੋਮ ਦੇ ਬਿਸ਼ਪ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਪੋਪ ਦੇ ਸੀਮਾਪਾਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਛਮੀ ਚਰਚ ਅਤੇ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਚਰਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਨ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਚਰਚ ਕਹਾਉਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਰਚਾਂ ਨੇ ਲਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਰਬਉੱਚਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਮੰਜੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜੀ, ਫ੍ਰੈਂਚ, ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਬਾਈਬਲ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੋਪ ਦੀ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਖੁਦ ਇਸਾਈ ਸਮਾਜ ਚੋਂ ਹੀ ਚੁਣੌਤੀ ਮਿਲੀ।
ਸਾਲ 1533 ਅੰਦਰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹੈਨਰੀ (ਅਠਵੇਂ) ਦਾ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਤਲਾਕ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪੋਪ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੈਨਰੀ ਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸੰਸਦ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਚਰਚ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੋਪ ਅਤੇ ਵੈਟਿਕਨ ਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਦੇਖਾਦੇਖੀ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਰਚ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਅੱਜ ਫ੍ਰਾਂਸ, ਸਪੇਨ, ਡੇਨਮਾਰਕ, ਨਾਰਵੇ ਜਿਹੋ-ਜਿਹੇ ਇਸਾਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਚਰਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਕਮਿਉਨਿਸਟ ਦੇਸ਼ ਚੀਨ ਵਿਚ ਤਾਂ ਚਾਈਨੀਜ਼ ਪੈਟ੍ਰੋਇਟਿਕ ਚਰਚ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੋਪ ਤੋਂ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ। ਚੀਨ ਅੰਦਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਇਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਤੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕ ਹੈ। ਅਫ੍ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਇਸਾਈਅਤ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਤੋਂ ਬਾਦ ਅਫ੍ਰੀਕਨ ਸਵਤੰਤਰ ਚਰਚ (ਏ.ਆਈ.ਸੀਜ਼) ਦਾ ਗਠਨ ਹੋਇਆ ਜਿਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਅੱਜ ਹਜਾਰਾਂ ਚਰਚ ਉੱਥੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। 18 ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿਚ ਕਾਂਗੋ ਦੀ ਕਿੰਪਾ ਵੀਟਾ ਨਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਮਹਿਲਾ ਨੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਚਰਚ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਇਹ ਚਰਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਿਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਜਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਰਚ ਦਾ ਗਠਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ?

ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਆਰਕਬਿਸ਼ਪ ਅਨਿਲ ਕਾਉਂਟੋ ਚਾਹੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਅਤੇ ਧਰਮਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਖੁਦ ਕਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਵਿਚ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੁਣ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਪੋਪ ਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੱਤਾ ਰਾਹੀਂ ਸੰਚਾਲਿਤ ਹੋਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤੀ ਚਰਚ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਲੋਹ ਕਵੱਚ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਰਖਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਨਾਂ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਆਰਕਬਿਸ਼ਪ ਖੁਦ ਆਮ ਜਨਤਾ ਨਾਲੋਂ ਦੂਰੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰਖਦੇ ਹਨ। ਗੱਲ ਕਰੀਏਂ ਧਰਮਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦੀ ਤਾਂ ਕੌਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਦੂਸਰੀਆਂ ਆਸਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਸਹਿਨਸ਼ੀਲ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਰਚ ਦੂਸਰੇ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਆਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੱਛੜਿਆ ਮੰਨ ਕੇ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਭਿਅ ਬਨਾਉਣ ਦਾ ਦਾਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਚਰਚ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ ਏਜੰਡੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਛਿਪਾਇਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਚਲਦਿਆਂ ਹੀ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਨਾਅ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਨ ਸਮਾਂ ਆਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਇਸਾਈ ਸਮਾਜ ਆਪਣੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਵੇ। ਇਕ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਜਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਰਚ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦਖਲੰਦਾਜੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਏ। ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਇਸਾ ਮਸੀਹ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸੱਚੀ ਸੇਵਾ ਹੋਵੇਗੀ।

देश दर्पण 
15 मई 2018