ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਤਾਰਕਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਜਗਦੀਸ਼ ਲਾਲ ਦੁਆਰਾ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਿਤ ਪੁਸਤਕ 'ਕਬੀਰ: ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ'ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਇਸੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ (ਗਿਆਨ, ਤਰਕ, ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਸੋਚ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ) ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਪੁਸਤਕ 'ਕਬੀਰ: ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ' ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ-
 1. ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ: ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ 
 ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸਿੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ, "ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਹੈ।"
* ਜਗਦੀਸ਼ ਲਾਲ ਨੇ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਬਲਕਿ ਸਮਾਜ ਦੀ 'ਲੈਬ' ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ।
* ਇੱਕ ਜੁਲਾਹੇ ਵਜੋਂ ਕਿਰਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਜਾਤੀਗਤ ਵਿਤਕਰੇ ਨੂੰ ਹੰਢਾਉਂਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਹਾਰ ਅਤੇ ਹਰ ਠੋਕਰ ਨੂੰ ਇੱਕ 'Research' (ਖੋਜ) ਬਣਾਇਆ। ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹਾਲਾਤ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਹਰ ਔਖੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖ ਕੇ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।

 2. ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਤਰਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ: ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ 
ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਮੂਲ ਤੱਤ ਹੈ, "ਤਰਕ ਨਾਲ ਸੋਚੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ।"
* ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਜਗਦੀਸ਼ ਲਾਲ ਨੇ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਜੋ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਤਰਕ' (Logic) 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਕਬੀਰ ਜੀ ਆਪਣੇ ਦੌਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ 'ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ' ਵਾਲੇ ਰਹਿਬਰ ਸਨ।
* ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੀਕ ਪਿੱਟਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ—"ਜੌ ਤੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣੁ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਜਾਇਆ ॥ ਤਉ ਆਨ ਬਾਟ ਕਾਹੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ॥" ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਹੀ ਨਵੀਂ ਖੋਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਥੋਪੇ ਹੋਏ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਕੇ 'ਸੱਚ ਦੇ ਗਿਆਨ' ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੇ 'ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼' ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।

3. ਸੋਚ ਬਦਲੇਗੀ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਬਦਲੇਗਾ: ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜਣਾ 
"ਕਿਸਮਤ ਨਹੀਂ, ਸੋਚ ਬਦਲਦੀ ਹੈ... ਜੇਕਰ ਮਿਹਨਤ ਇਨਸਾਨੀਅਤ 'ਤੇ ਹੋਵੇਗੀ, ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਯਾਦ ਰੱਖੇਗਾ।"
* ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਜਗਦੀਸ਼ ਲਾਲ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਫਲਸਫੇ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਯਾਨੀ 'ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ' ਅਤੇ 'ਇਨਸਾਨੀਅਤ' ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੇ ਹਨ। ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ।
* ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਜਨਮ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਜਾਂ ਨੀਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਬਦਲੀ, ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ 'ਇਨਸਾਨੀਅਤ' ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ 'ਤੇ ਸੀ।

ਜਗਦੀਸ਼ ਲਾਲ ਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ 'ਕਬੀਰ: ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ' ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇੱਕ 'ਸੋਸ਼ਲ ਸਾਇੰਟਿਸਟ' (ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ) ਸਨ। ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ, ਮੁਹੱਬਤ ਤੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਚੁਣੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ, ਵਿਚਾਰਿਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਚੁਣਿਆ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ (ਕਿਤਾਬ) ਨਾਲ ਜਿਸ ਨੇ ਵੀ ਦੋਸਤੀ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਤਕਦੀਰ ਦੋਵੇਂ ਬਦਲ ਗਏ।

ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਹਰ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਡਾ. ਬਾਬਾਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੇ ਦੱਸੇ 'ਤਰਕ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼' ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ, ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।